İslam Seferli

İslam Səfərli… 1923-1974… Nəğməkar şair… Dramaturq… Gözəl insan… Hər bir sənətkar öz yaradıcılığı ilə özünə abidə qoyur. Əlbəttə, qranitdən və mərmərdən daha çox, xatirələrdə, yaddaşlarda bu abidəni yaradır. Ürəklərimizdə yaranan belə abidələrdən biri də İslam Səfərli abidəsidir.
O, cəmi 52 il yaşadı. Fevralda dünyaya gəldi, noyabrda – soyuq payız günlərinin birində dünyadan köçdü. Ancaq ömrün uzun və qısalığı əsas şərt deyil, elə 52 illik bir ömür də bir insanı yaddaşlarda yaşatmaq üçün kifayət edər.
İslam Səfərliyə yaşıd olanların çoxu dünyadan bir-bir köçür, həyatla, bu işıqlı dünya ilə vidalaşırlar. Amma bir nəsil öz köçünü sürsə də, gələn nəsillər həmin nəsli xatırlayır, onların gözəl ənənələrini davam etdirirlər.
İslam Səfərli 1974-cü ildə vəfat edib, amma onun vəfatından keçən bu illər ərzində həmişə xatırlanıb. Yurdun hər bir guşəsində “İslam Səfərli” adı gələndə təbəssümlə yada salırlar onu. Bu təbəssüm İslam Səfərlinin sənətkar ömrünün yaşantılarıdır ki, üzlərə, gözlərə çilənib.
Nə qədər ki, biz anaları dünyada ən müqəddəs varlıq sanırıq, qarşısında baş əyirik, dünyadan köçəndən sonra ana itkisi qəlbimizə yara vurur… Nə qədər ki, Azərbaycanın ən şirin ləhcəli sənətkarı Rəşid Behbudovun ifasında “Ana” mahnısını dinləyirik, o zaman bu mahnının müəllifi İslam Səfərlini də yad edəcəyik.
Saçının ağına, qarasına qurbanam, Könlünün o həzin laylasına qurbanam. Əziz ana.
Unudulmur analar, unudulmur Rəşid, unudulmur İslam Səfərli.
Lakin bü günün bir sıra ifrat solçuları, keçmişinə daş atan nihilistlər sovet dövründə yaşayan şairlərimizi, sənət adamlarını inkar ediblər. Əgər onlara qalsa, gərək İslam Səfərli də yad edilməyə. Səbəb odur ki, İ.Səfərlinin 35 illik yaradıcılığında sovet dövrü həqiqətləri əks olunmuşdur. Bəli, bu gizli deyil ki, S.Vurğun, S.Rüstəm, R.Rza, M.Rahim, Ə.Cəmil kimi İslam Səfərli də partiyanı, Lenini, Oktyabrı tərənnüm edən şeirlər yazmışdır, hətta Leninin “İskra” dövrü fəaliyyətindən bəhs edən “Qığılcım” poemasını qələmə almışdır. İslam Səfərli sovet dövrünün şairi idi və təbii ki, o, yaşadığı sosializm dövründə əmək adamlarının həyatını, ölkədə gedən quruculuq işlərini vəsf etməliydi. Lakin İslam Səfərlini, eləcə də digər şairlərimizi bütün bunlara görə qınamaq doğru deyil. Axı onun elə şeirləri var ki, bunları heç cür sovet ideologiyası qəlibinə sığışdırmaq olmaz.
Siz qaynar həyatsınız
Kükrəyən ağ atsınız
Nəğməmə qanadsınız
Sahili şən dalğalar,
Aşıb-daşan dalğalar. yaxud:
De, nə vardır dünyada
Ana südündən təmiz
Doğulduğun torpaqdan, Olduğun evdən əziz?!
Bu misralar (onlarca, yüzlərcə digər misralar) heç də sifarişlə yazılmayıb, heç də ideoloji təsirdən doğulmayıb. Deməli, sırf nihilist-solçu düşüncə və meyar İslam Səfərli kimi sovet dövründə yaşayan şairlərin adları üstünə kölgə sala bilməz.
Ölümündən çox-çox sonralar İslam Səfərlinin “Adsız zirvə” adlı şeirlər və poemalar kitabı çap olundu. Onun poetik yaradıcılığının müəyyən qismi əks olunub bu kitabda və bu kitab İ.Səfərlinin şair səciyyəsi barədə çox söz deyir. Bəli, burada “Sülhün səsi”, “Partiyamı tərənnüm edirəm”, “Mən gedirəm qurultaya”, “Sovet” mehmanxanasında”, “Leninçi mühərrirlərə”, “Oktyabr şəfəqləri”, “Kommunist” kimi partiyalı şeirlər də var. Niyə də olmayaydı? Axı, İslam Səfərli sovet dövründə yaşayırdı. Ancaq o kitabda İslam Səfərlinin bu cür tərənnümlərdən uzaq, dövrün, zamanın ab-havasından yox, öz ürəyindən, öz içindən qopan duyğuları əks etdirən şeirlər də çoxdur.
İ.Səfərlinin vəfat etdiyi ildə – 1974-cü ildə “Gənclik” nəşriyyatı tərəfindən çap edilən “Dan ulduzu, bir də mən…” şeirlər kitabında demək olar ki, “Sülhün səsi” şerindən başqa heç bir tərənnüm şerinə rast gəlməzsən. Və bu kitab İslam Səfərli barədə söylənilən bir ifadəni tam təsdiq edir: Nəğməkar şair.
Bizim gözəl xalq mahnılarımız var: “Ay bəri bax”, “Süsən sünbül”, “Almanı atdım xarala”, “Gül açdı”, “Sona bülbüllər” və s… Bu xalq mahnılarının yaşı bilinmir, ilk müəlliflərin kimlər olduğu da məlum deyil, amma yaşayır. Bir də var ayrı-ayrı şairlərin sözlərinə yazılmış mahnılar. Onlarında bir çoxu yaşayır. Füzulinin bir çox qəzəlləri, Nizaminin “Sənsiz”i, A.Səhhətin “Vətənimdir”, S.Vurğunun “Azərbaycan” şeirləri yaşadığı kimi İslam Səfərlinin neçə-neçə mahnısı onun vəfatından sonra da yaşayır və onların bir çoxu əbədi yaşardır.
Bağçamıza gəldi bahar,
Yaşıl xalı sərdi bahar, Gəl dedim, gəlmədin, yar.
Gəlmədin, yar.
Bu mahnını da bəlkə illər keçəndən sonra xalq mahnıları sırasına qatacaqlar.
İnsanların sağlamlığı keşiyində duran həkimlərə yeni mahnılar yazılır və yazılacaq, amma o mahnılar sırasında İslam Səfərlinin “Həkim qız”ı birinci olacaq.
Gülərüzlü həkim qız, Ey gözləri bənövşə. Qapımızdan keçəndə Sarsılıram həmişə.
Söylə, intizarını
Nə vaxtadək çəkim, qız? Oxuyuram səninçün Bu nəğməni, həkim qız!
Hər səhər evdən çıxıb işə yollanırıq, bir az qayğılı, bir az qayğısız, həm şən, həm də qəmgin. Elə bil bu mahnı bizimlə birgə yol gedir,
Qayıdıb xoş güzərdən, Günəş qalxır Xəzərdən.
Sevgilim keçən yerdən, Bütün şəhər yeriyir,
Bakı, sabahın xeyir!
Nədir bu nəğmələri yaşadan? Hansı şeirdir?
O nəğmələrdə sözlər sanki adilikdən çıxır, poetik hüsn və təmtəraq qazanır, deyim tərzində bir şirinlik, axıcılıq, təbiilikbu nəğmələrin bəzəyidir. “Zərif gülüşlüm”, “Dan ulduzu, bir də mən…”, “Nə vaxta qaldı”, “Bir ürək sındırmışam”, “Zəriflik”… onlarla belə şeirlər lap yaranışdan nəğmə kimi bu dünyaya gəliblər.
Ancaq elə güman eləməyin ki, nəğmələrində olan bu şeriyyət – şirinlik, axıcılıq və poetik gözəllik təkcə elə adlarını çəkdiyim şeirlərə aiddir. Yox, bu poetic gözəlliklər onun əksər şeirlərinə də xasdır.
Qəlbimdə şaxta var, çöldə bahardır, Ayrılıq saçımda gümüşü qardır. Həsrət baxışların nə intizardır, Yenə yar məhləsi yarsız qalıbdır.
Mən onu yaşatdım sözdə, şeirdə,
Güman yox üzünü görməyə bir də. Onun son ləpiri düşdüyü yerdə İslam kimi etibarsız qalıbdır.
Gözəl şeirdir, həm də gözəl bir nəğmə. Ancaq İ.Səfərlinin nəğmələri bir şeir kimi də gözəldir. Yəni bunları sırf mahnı mətni kimi alıb, təhlil eləmək doğru deyil.
Mən onu dan ulduzu,
Zərrin şəfəq sanırdım.
Kimə inanmasam da
Bir ona inanırdım.
…Qəbahətim böyükdür,
Ay ellər, dünən axşam Bir ürək sındırmışam, Bir könül sındırmışam.
İslam Səfərli qədim diyarımız Naxçıvanda dünyaya göz açıb. Yaradıcılığa çox erkən başlayıb – ilk şeiri “Ədəbiyyat qəzeti”ndə (1940) çap olunanda cəmi 17 yaşı vardı. Elə təzəcə ədəbi aləmdə tanınmışdı ki, müharibə başlandı. Onun kövrək qələmini süngü əvəz etdi. O, əsgər şineli geydi, 416-cı atıcı diviziyasında kəşfiyyatçı oldu, Şimali Qafqaz, Krım, Ukrayna, Pribaltika cəbhələrində döyüşdü. Ancaq onun şerə, sənətə marağı azalmadı. “Qızıl əsgər” və “Qırmızı bayraq” cəbhə qəzetlərində oçerk, məqalə və şeirlərini çap etdirdi. İllər keçəcək, müharibə mövzusu İslam Səfərlinin yaradıcılığında əsas mövzulardan birinə çevriləcək. “Onüçlər” kimi gözəl bir şeir, digər əsərlər yaranacaq.
…Müharibə bitdi və İslam Səfərli ilk, kövrək addımlarını atdığı ədəbi aləmə qayıtdı. Müharibədə igid bir kəşfiyyatçı kimi özünü sübut edən İ.Səfərlinin ədəbi aləmdə də tanınması və sevilməsi uzun çəkmədi. O, “Darülfünun” şeirlərini yazdı, bu silsilə ilə ədəbi ictimaiyyətdə həyatı gözəl duyan bir şair olduğunu sübut etdi. Mən burada onun dostu, mərhum yazıçımız Əlfi Qasımovun biryazısına müraciət etmək istəyirəm: “İslam Səfərlinin tələbəlik illərində yazdığı uğurlu şeirlər, gənclərin böyük qayğıkeşi Səməd Vurğunun da diqqətini cəlb etmişdi. İndiki kimi yadımdadır, üçüncü kursda oxuyurduq. Böyük şair tələbələrə qonaq gəlmişdi. Onun yaradıcılığı haqqında ətraflı məruzə dinlənildi, çıxışlar oldu. Axırda söz Səməd Vurğuna verildi. O, xitabət kürsüsünə qartal kimi sinə gərib müasir poeziyamızın qarşısında duran vəzifələrdən danışdı. “Xalqın həyatını bütün dolğunluğu ilə əks etdirmək şerin əsas vəzifəsidir” – dedi. Xalq poeziyası qaynaqlarından uzaqlaşmaq, Füzuli, Sabir ənənələrinə xor baxmaq meyllərini pislədi. Şeirdə sadəliyi ən böyük məziyyət hesab elədi. Şeir həvəskarlarını bayatılarımızdan öyrənməyə çağırdı. …Söhbətinin bu yerində Səməd Vurğun nəyi isə xatırlayıb susdu. Zala göz gəzdirdi.
– Hanı o mənə oxşayan Qara İslam? – deyə zala müraciət elədi.
Salonda İslamla yanaşı əyləşmişdik. İslam ayağa qalxdı:
– Burdayam, Səməd müəllim, – dedi. – Bəri gəl görüm.
İslam qabağa yeridi. Səməd Vurğun əli ilə işarə elədi ki, yuxarı qalxsın. İslam sıxıla-sıxıla yuxarı qalxdı. Səməd Vurğun dedi:
– Yazıçılar İttifaqında keçən “Gənclər günü”ndə bir şeir oxudun ha, indi oxuya bilərsənmi onu?
İslamın yaxşı bir xasiyyəti də bu idi ki, şeirlərinin əksərini əzbərdən bilir, həm də çox ehtirasla, hərarətlə şeir oxuyurdu.
– Oxuya bilərəm, – dedi.
Səməd Vurğun kənara çəkildi. İslam xitabət kürsüsünə qalxıb “Beşik başında” şerini şövqlə oxudu. Alqış səsləri salonu titrətdi.
Əlbəttə, bu fakt bir tərəfdən böyük sənətkarın ədəbi qüvvələrə qayğısının təzahürü idisə, digər tərəfdən İslam Səfərli poeziyasına verilən yüksək qiymət idi.
Umumiyyətlə, İslam Səfərli yaradıcılığı həm öz qələm dostları olan yazıçıların, həm də tənqidçi-ədəbiyyatşünasların nəzərindən uzaq düşməmişdir. Bu yazıda həmin fikirlərin hamısına müraciət eləmək mümkün deyil. Ancaq eyni kitab “Həyatın nəfəsi” barədə söylənilən iki fikrə üz tutacayıq.
Xalq şairi Məmməd Rahim İslam Səfərlinin yaradıcılığını yüksək qiymətləndirərək yazırdı: “İslam Səfərli müharibə illərində döyüşçü kimi kəşfiyyata gedib, hərbi ifadə ilə desək, “dil” gətirənlər sırasında olmuşdur. Göstərdiyi rəşadətlərə görə bir neçə orden və medallarla təltif olunan şair, cəbhə həyatını yaxşı bilir. Onun Vətən müharibəsindən danışan kiçik şeirlərində belə konkret lövhələr görürük:
Boş vaxtlarda şeir yazan,
Əldə qaşıq, dizdə qazan,
İştahayla xörək yeyən,
Tüfəng silən, nəğmə deyən,
Evlərindən məktub alan,
Saz götürən, qarmon çalan Kimdir? Soruşsanız əgər – Onüçlərdir, – deyərdilər.
Şeir həyatiliyi sevir. Realizm şerin canıdır. İslam Səfərli öz kitabında bu prinsipə əməl etməyə çalışmışdır”.
Tənqidçi Əkbər Ağayev isə yazırdı:
“İslam Səfərlinin poeziyasında Xəzərin ləpələri pıçıldaşır, müasir kəndin və şəhərin müxtəlif təbiətli adamları tərənnüm olunur. Vətən də, onun təbiəti də İ.Səfərlinin tərənnümündə tam bir poeziyadır, incədir, xəfifdir, gözəldir.
Qırçın-qırçın göy ləpələr,
Nə xəfifdir, nə incədir,
Onu şerə çəkmək olmaz, O ən zərif düşüncədir”.
50-60-cı illərin poeziyasında İslam Səfərlinin də bir şair kimi öz yeri, öz mövqeyi vardı. O, öz şair adını və şəxsiyyətini şeirlərində tam ifadə etmişdi. Onun gözəl lirik şeirləri ilə yanaşı, “Sınaq gecəsi”, “Yaralı nəğmə”, “Birinci katib”, “Dəfinə” və s. poemaları da olmuşdur. Ancaq onun poema yaradıcılığında böyük ustad Aşıq Ələsgərə həsr etdiyi poeması daha çox yadda qalacaq.
Onun yaradıcılığında, şübhəsiz ki, baş mövzu Azərbaycan idi. Bu mövzuda yazdığı şeirlərin bir çoxu, ola bilsin ki, indiki ədəbi meyar və ölçülərlə yanaşsaq, bir qədər zəif və solğun təsir bağışlasın, amma bütünlükdə bu şeirlərin hamısına xas olan bir cəhəti xüsusi vurğulamaq lazımdır – o da səmimiyyət idi. Şeirlərin birində o yazırdı:
“Bağrıma basmışam Azərbaycanı, Araz bir qolumdur – Kür bir qolumdur”.
Sinən bir ağ gümüşdü, gümüşdü,
Gözüm hüsnünə düşdü, nə düşdü,
Sahilində işıqlar qızıldı,
Yel dəydi, göy köynəyin sızıldı, Suların çin-çin oldu, Xəzərim, Ləpən göyərçin oldu, Xəzərim.
Söylə görüm, ay dəniz, ay dəniz,
Çimibmi göy sinəndə Ay, dəniz?
Ulduzlar xalınmıdır gecələr,
Dalğalar yalınmıdır gecələr?
Saf qoynuna düşübdür güzərim, Xəzərim, ay Xəzərim, Xəzərim.
Bəli, o, Xəzər haqqında ehtirassız yaza bilmirdi. Çünki Xəzəri sevirdi, ona gözəllik tablosu kimi baxırdı. Bu vurğunluğu biz onun doğulub boya-başa çatdığı Naxçıvana hərs etdiyi şeirlərində də görürük.
“Ey axarlı, ey baxarlı, ey gülzarlı Naxçıvanım” deyən şair “İki Culfa”, “Əbədiyyət nəğməsi”, “Araz burulub keçir”, “Qızlar bulağı”, “Tanış gözlər”, “Gəlmişəm” şeirlərində Naxçıvan torpağının gözəlliklərini poeziyaya gətirirdi.
Bulaqların bir səmtədir axarı,
“Salvartı”nın xoş görünür baxarı.
Biçənəkdən at səyirdib yuxarı,
Yalmanına yata-yata gəlmişəm, Mərcan gözlü Batabata gəlmişəm.
Dağ cığırı, hər tərəfin duman, çən,
Boz qayadan cüyür ürkdü qəflətən,
Tüfəngini sinəm üstə basıb mən, Arxasınca ata-ata gəlmişəm, Mərcan gözlü Batabata gəlmişəm.
Vüqarlıdır zirvələrin, daşların,
Üzü gülür qayaların, daşların,
Mən İslamam, öz səsimi quşların Nəğməsinə qata-qata gəlmişəm, Mərcan gözlü Batabata gəlmişəm.
İslam Səfərli ədəbiyyat tariximizdə həm də bir dramaturq kimi anılır. Bəlkə də çox şair və nasir dram əsəriylə tanınmır, onları ancaq şair və nasir kimi yad edirlər. Lakin İslam Səfərlinin elə bircə “Göz həkimi” pyesi kifayətdir deyək ki, o, həm də dramaturq kimi yaşayacaq. Bu əsər əllinci illərin ortalarında qələmə alınmışdı və səhnəyə vəsiqə alandan sonra uzun müddət bizim teatrların repertuarında özünə yer tutdu. “Göz həkimi” pyesi göstərdi ki, İslam Səfərli – lirik duyğular şairi həm də həyatda, onu əhatə edən mühitdə baş verən hadisələrə dramatik məqamlardan da yanaşa bilir.
İslam Səfərli həyatdan çox erkən getdi. Amma bu işıqlı dünyada öz izini qoydu – bir şair kimi də, insan kimi də. Onun bu misraları bir daha təsdiq edir ki, şairlər ölmür, onların ölümü cismanidir, mənəvi həyatlarısa həmişə davam edir:
Günlər keçir birəm-birəm, Bir uğurlu yol gedirəm.
Yurdumuzu vəsf edirəm
Əldə qələm, dizdə varaq, Mənə qalan bu olacaq.
Vaqif Yusifli
İslam Səfərli… 1923-1974… Nəğməkar şair… Dramaturq… Gözəl insan… Hər bir sənətkar öz yaradıcılığı ilə özünə abidə qoyur. Əlbəttə, qranitdən və mərmərdən daha çox, xatirələrdə, yaddaşlarda bu abidəni yaradır. Ürəklərimizdə yaranan belə abidələrdən biri də İslam Səfərli abidəsidir.
O, cəmi 52 il yaşadı. Fevralda dünyaya gəldi, noyabrda – soyuq payız günlərinin birində dünyadan köçdü. Ancaq ömrün uzun və qısalığı əsas şərt deyil, elə 52 illik bir ömür də bir insanı yaddaşlarda yaşatmaq üçün kifayət edər.
İslam Səfərliyə yaşıd olanların çoxu dünyadan bir-bir köçür, həyatla, bu işıqlı dünya ilə vidalaşırlar. Amma bir nəsil öz köçünü sürsə də, gələn nəsillər həmin nəsli xatırlayır, onların gözəl ənənələrini davam etdirirlər.
İslam Səfərli 1974-cü ildə vəfat edib, amma onun vəfatından keçən bu illər ərzində həmişə xatırlanıb. Yurdun hər bir guşəsində “İslam Səfərli” adı gələndə təbəssümlə yada salırlar onu. Bu təbəssüm İslam Səfərlinin sənətkar ömrünün yaşantılarıdır ki, üzlərə, gözlərə çilənib.
Nə qədər ki, biz anaları dünyada ən müqəddəs varlıq sanırıq, qarşısında baş əyirik, dünyadan köçəndən sonra ana itkisi qəlbimizə yara vurur… Nə qədər ki, Azərbaycanın ən şirin ləhcəli sənətkarı Rəşid Behbudovun ifasında “Ana” mahnısını dinləyirik, o zaman bu mahnının müəllifi İslam Səfərlini də yad edəcəyik.
Saçının ağına, qarasına qurbanam, Könlünün o həzin laylasına qurbanam. Əziz ana.
Unudulmur analar, unudulmur Rəşid, unudulmur İslam Səfərli.
Lakin bü günün bir sıra ifrat solçuları, keçmişinə daş atan nihilistlər sovet dövründə yaşayan şairlərimizi, sənət adamlarını inkar ediblər. Əgər onlara qalsa, gərək İslam Səfərli də yad edilməyə. Səbəb odur ki, İ.Səfərlinin 35 illik yaradıcılığında sovet dövrü həqiqətləri əks olunmuşdur. Bəli, bu gizli deyil ki, S.Vurğun, S.Rüstəm, R.Rza, M.Rahim, Ə.Cəmil kimi İslam Səfərli də partiyanı, Lenini, Oktyabrı tərənnüm edən şeirlər yazmışdır, hətta Leninin “İskra” dövrü fəaliyyətindən bəhs edən “Qığılcım” poemasını qələmə almışdır. İslam Səfərli sovet dövrünün şairi idi və təbii ki, o, yaşadığı sosializm dövründə əmək adamlarının həyatını, ölkədə gedən quruculuq işlərini vəsf etməliydi. Lakin İslam Səfərlini, eləcə də digər şairlərimizi bütün bunlara görə qınamaq doğru deyil. Axı onun elə şeirləri var ki, bunları heç cür sovet ideologiyası qəlibinə sığışdırmaq olmaz.
Siz qaynar həyatsınız
Kükrəyən ağ atsınız
Nəğməmə qanadsınız
Sahili şən dalğalar,
Aşıb-daşan dalğalar. yaxud:
De, nə vardır dünyada
Ana südündən təmiz
Doğulduğun torpaqdan, Olduğun evdən əziz?!
Bu misralar (onlarca, yüzlərcə digər misralar) heç də sifarişlə yazılmayıb, heç də ideoloji təsirdən doğulmayıb. Deməli, sırf nihilist-solçu düşüncə və meyar İslam Səfərli kimi sovet dövründə yaşayan şairlərin adları üstünə kölgə sala bilməz.
Ölümündən çox-çox sonralar İslam Səfərlinin “Adsız zirvə” adlı şeirlər və poemalar kitabı çap olundu. Onun poetik yaradıcılığının müəyyən qismi əks olunub bu kitabda və bu kitab İ.Səfərlinin şair səciyyəsi barədə çox söz deyir. Bəli, burada “Sülhün səsi”, “Partiyamı tərənnüm edirəm”, “Mən gedirəm qurultaya”, “Sovet” mehmanxanasında”, “Leninçi mühərrirlərə”, “Oktyabr şəfəqləri”, “Kommunist” kimi partiyalı şeirlər də var. Niyə də olmayaydı? Axı, İslam Səfərli sovet dövründə yaşayırdı. Ancaq o kitabda İslam Səfərlinin bu cür tərənnümlərdən uzaq, dövrün, zamanın ab-havasından yox, öz ürəyindən, öz içindən qopan duyğuları əks etdirən şeirlər də çoxdur.
İ.Səfərlinin vəfat etdiyi ildə – 1974-cü ildə “Gənclik” nəşriyyatı tərəfindən çap edilən “Dan ulduzu, bir də mən…” şeirlər kitabında demək olar ki, “Sülhün səsi” şerindən başqa heç bir tərənnüm şerinə rast gəlməzsən. Və bu kitab İslam Səfərli barədə söylənilən bir ifadəni tam təsdiq edir: Nəğməkar şair.
Bizim gözəl xalq mahnılarımız var: “Ay bəri bax”, “Süsən sünbül”, “Almanı atdım xarala”, “Gül açdı”, “Sona bülbüllər” və s… Bu xalq mahnılarının yaşı bilinmir, ilk müəlliflərin kimlər olduğu da məlum deyil, amma yaşayır. Bir də var ayrı-ayrı şairlərin sözlərinə yazılmış mahnılar. Onlarında bir çoxu yaşayır. Füzulinin bir çox qəzəlləri, Nizaminin “Sənsiz”i, A.Səhhətin “Vətənimdir”, S.Vurğunun “Azərbaycan” şeirləri yaşadığı kimi İslam Səfərlinin neçə-neçə mahnısı onun vəfatından sonra da yaşayır və onların bir çoxu əbədi yaşardır.
Bağçamıza gəldi bahar,
Yaşıl xalı sərdi bahar, Gəl dedim, gəlmədin, yar.
Gəlmədin, yar.
Bu mahnını da bəlkə illər keçəndən sonra xalq mahnıları sırasına qatacaqlar.
İnsanların sağlamlığı keşiyində duran həkimlərə yeni mahnılar yazılır və yazılacaq, amma o mahnılar sırasında İslam Səfərlinin “Həkim qız”ı birinci olacaq.
Gülərüzlü həkim qız, Ey gözləri bənövşə. Qapımızdan keçəndə Sarsılıram həmişə.
Söylə, intizarını
Nə vaxtadək çəkim, qız? Oxuyuram səninçün Bu nəğməni, həkim qız!
Hər səhər evdən çıxıb işə yollanırıq, bir az qayğılı, bir az qayğısız, həm şən, həm də qəmgin. Elə bil bu mahnı bizimlə birgə yol gedir,
Qayıdıb xoş güzərdən, Günəş qalxır Xəzərdən.
Sevgilim keçən yerdən, Bütün şəhər yeriyir,
Bakı, sabahın xeyir!
Nədir bu nəğmələri yaşadan? Hansı şeirdir?
O nəğmələrdə sözlər sanki adilikdən çıxır, poetik hüsn və təmtəraq qazanır, deyim tərzində bir şirinlik, axıcılıq, təbiilikbu nəğmələrin bəzəyidir. “Zərif gülüşlüm”, “Dan ulduzu, bir də mən…”, “Nə vaxta qaldı”, “Bir ürək sındırmışam”, “Zəriflik”… onlarla belə şeirlər lap yaranışdan nəğmə kimi bu dünyaya gəliblər.
Ancaq elə güman eləməyin ki, nəğmələrində olan bu şeriyyət – şirinlik, axıcılıq və poetik gözəllik təkcə elə adlarını çəkdiyim şeirlərə aiddir. Yox, bu poetic gözəlliklər onun əksər şeirlərinə də xasdır.
Qəlbimdə şaxta var, çöldə bahardır, Ayrılıq saçımda gümüşü qardır. Həsrət baxışların nə intizardır, Yenə yar məhləsi yarsız qalıbdır.
Mən onu yaşatdım sözdə, şeirdə,
Güman yox üzünü görməyə bir də. Onun son ləpiri düşdüyü yerdə İslam kimi etibarsız qalıbdır.
Gözəl şeirdir, həm də gözəl bir nəğmə. Ancaq İ.Səfərlinin nəğmələri bir şeir kimi də gözəldir. Yəni bunları sırf mahnı mətni kimi alıb, təhlil eləmək doğru deyil.
Mən onu dan ulduzu,
Zərrin şəfəq sanırdım.
Kimə inanmasam da
Bir ona inanırdım.
…Qəbahətim böyükdür,
Ay ellər, dünən axşam Bir ürək sındırmışam, Bir könül sındırmışam.
İslam Səfərli qədim diyarımız Naxçıvanda dünyaya göz açıb. Yaradıcılığa çox erkən başlayıb – ilk şeiri “Ədəbiyyat qəzeti”ndə (1940) çap olunanda cəmi 17 yaşı vardı. Elə təzəcə ədəbi aləmdə tanınmışdı ki, müharibə başlandı. Onun kövrək qələmini süngü əvəz etdi. O, əsgər şineli geydi, 416-cı atıcı diviziyasında kəşfiyyatçı oldu, Şimali Qafqaz, Krım, Ukrayna, Pribaltika cəbhələrində döyüşdü. Ancaq onun şerə, sənətə marağı azalmadı. “Qızıl əsgər” və “Qırmızı bayraq” cəbhə qəzetlərində oçerk, məqalə və şeirlərini çap etdirdi. İllər keçəcək, müharibə mövzusu İslam Səfərlinin yaradıcılığında əsas mövzulardan birinə çevriləcək. “Onüçlər” kimi gözəl bir şeir, digər əsərlər yaranacaq.
…Müharibə bitdi və İslam Səfərli ilk, kövrək addımlarını atdığı ədəbi aləmə qayıtdı. Müharibədə igid bir kəşfiyyatçı kimi özünü sübut edən İ.Səfərlinin ədəbi aləmdə də tanınması və sevilməsi uzun çəkmədi. O, “Darülfünun” şeirlərini yazdı, bu silsilə ilə ədəbi ictimaiyyətdə həyatı gözəl duyan bir şair olduğunu sübut etdi. Mən burada onun dostu, mərhum yazıçımız Əlfi Qasımovun biryazısına müraciət etmək istəyirəm: “İslam Səfərlinin tələbəlik illərində yazdığı uğurlu şeirlər, gənclərin böyük qayğıkeşi Səməd Vurğunun da diqqətini cəlb etmişdi. İndiki kimi yadımdadır, üçüncü kursda oxuyurduq. Böyük şair tələbələrə qonaq gəlmişdi. Onun yaradıcılığı haqqında ətraflı məruzə dinlənildi, çıxışlar oldu. Axırda söz Səməd Vurğuna verildi. O, xitabət kürsüsünə qartal kimi sinə gərib müasir poeziyamızın qarşısında duran vəzifələrdən danışdı. “Xalqın həyatını bütün dolğunluğu ilə əks etdirmək şerin əsas vəzifəsidir” – dedi. Xalq poeziyası qaynaqlarından uzaqlaşmaq, Füzuli, Sabir ənənələrinə xor baxmaq meyllərini pislədi. Şeirdə sadəliyi ən böyük məziyyət hesab elədi. Şeir həvəskarlarını bayatılarımızdan öyrənməyə çağırdı. …Söhbətinin bu yerində Səməd Vurğun nəyi isə xatırlayıb susdu. Zala göz gəzdirdi.
– Hanı o mənə oxşayan Qara İslam? – deyə zala müraciət elədi.
Salonda İslamla yanaşı əyləşmişdik. İslam ayağa qalxdı:
– Burdayam, Səməd müəllim, – dedi. – Bəri gəl görüm.
İslam qabağa yeridi. Səməd Vurğun əli ilə işarə elədi ki, yuxarı qalxsın. İslam sıxıla-sıxıla yuxarı qalxdı. Səməd Vurğun dedi:
– Yazıçılar İttifaqında keçən “Gənclər günü”ndə bir şeir oxudun ha, indi oxuya bilərsənmi onu?
İslamın yaxşı bir xasiyyəti də bu idi ki, şeirlərinin əksərini əzbərdən bilir, həm də çox ehtirasla, hərarətlə şeir oxuyurdu.
– Oxuya bilərəm, – dedi.
Səməd Vurğun kənara çəkildi. İslam xitabət kürsüsünə qalxıb “Beşik başında” şerini şövqlə oxudu. Alqış səsləri salonu titrətdi.
Əlbəttə, bu fakt bir tərəfdən böyük sənətkarın ədəbi qüvvələrə qayğısının təzahürü idisə, digər tərəfdən İslam Səfərli poeziyasına verilən yüksək qiymət idi.
Umumiyyətlə, İslam Səfərli yaradıcılığı həm öz qələm dostları olan yazıçıların, həm də tənqidçi-ədəbiyyatşünasların nəzərindən uzaq düşməmişdir. Bu yazıda həmin fikirlərin hamısına müraciət eləmək mümkün deyil. Ancaq eyni kitab “Həyatın nəfəsi” barədə söylənilən iki fikrə üz tutacayıq.
Xalq şairi Məmməd Rahim İslam Səfərlinin yaradıcılığını yüksək qiymətləndirərək yazırdı: “İslam Səfərli müharibə illərində döyüşçü kimi kəşfiyyata gedib, hərbi ifadə ilə desək, “dil” gətirənlər sırasında olmuşdur. Göstərdiyi rəşadətlərə görə bir neçə orden və medallarla təltif olunan şair, cəbhə həyatını yaxşı bilir. Onun Vətən müharibəsindən danışan kiçik şeirlərində belə konkret lövhələr görürük:
Boş vaxtlarda şeir yazan,
Əldə qaşıq, dizdə qazan,
İştahayla xörək yeyən,
Tüfəng silən, nəğmə deyən,
Evlərindən məktub alan,
Saz götürən, qarmon çalan Kimdir? Soruşsanız əgər – Onüçlərdir, – deyərdilər.
Şeir həyatiliyi sevir. Realizm şerin canıdır. İslam Səfərli öz kitabında bu prinsipə əməl etməyə çalışmışdır”.
Tənqidçi Əkbər Ağayev isə yazırdı:
“İslam Səfərlinin poeziyasında Xəzərin ləpələri pıçıldaşır, müasir kəndin və şəhərin müxtəlif təbiətli adamları tərənnüm olunur. Vətən də, onun təbiəti də İ.Səfərlinin tərənnümündə tam bir poeziyadır, incədir, xəfifdir, gözəldir.
Qırçın-qırçın göy ləpələr,
Nə xəfifdir, nə incədir,
Onu şerə çəkmək olmaz, O ən zərif düşüncədir”.
50-60-cı illərin poeziyasında İslam Səfərlinin də bir şair kimi öz yeri, öz mövqeyi vardı. O, öz şair adını və şəxsiyyətini şeirlərində tam ifadə etmişdi. Onun gözəl lirik şeirləri ilə yanaşı, “Sınaq gecəsi”, “Yaralı nəğmə”, “Birinci katib”, “Dəfinə” və s. poemaları da olmuşdur. Ancaq onun poema yaradıcılığında böyük ustad Aşıq Ələsgərə həsr etdiyi poeması daha çox yadda qalacaq.
Onun yaradıcılığında, şübhəsiz ki, baş mövzu Azərbaycan idi. Bu mövzuda yazdığı şeirlərin bir çoxu, ola bilsin ki, indiki ədəbi meyar və ölçülərlə yanaşsaq, bir qədər zəif və solğun təsir bağışlasın, amma bütünlükdə bu şeirlərin hamısına xas olan bir cəhəti xüsusi vurğulamaq lazımdır – o da səmimiyyət idi. Şeirlərin birində o yazırdı:
“Bağrıma basmışam Azərbaycanı, Araz bir qolumdur – Kür bir qolumdur”.
Sinən bir ağ gümüşdü, gümüşdü,
Gözüm hüsnünə düşdü, nə düşdü,
Sahilində işıqlar qızıldı,
Yel dəydi, göy köynəyin sızıldı, Suların çin-çin oldu, Xəzərim, Ləpən göyərçin oldu, Xəzərim.
Söylə görüm, ay dəniz, ay dəniz,
Çimibmi göy sinəndə Ay, dəniz?
Ulduzlar xalınmıdır gecələr,
Dalğalar yalınmıdır gecələr?
Saf qoynuna düşübdür güzərim, Xəzərim, ay Xəzərim, Xəzərim.
Bəli, o, Xəzər haqqında ehtirassız yaza bilmirdi. Çünki Xəzəri sevirdi, ona gözəllik tablosu kimi baxırdı. Bu vurğunluğu biz onun doğulub boya-başa çatdığı Naxçıvana hərs etdiyi şeirlərində də görürük.
“Ey axarlı, ey baxarlı, ey gülzarlı Naxçıvanım” deyən şair “İki Culfa”, “Əbədiyyət nəğməsi”, “Araz burulub keçir”, “Qızlar bulağı”, “Tanış gözlər”, “Gəlmişəm” şeirlərində Naxçıvan torpağının gözəlliklərini poeziyaya gətirirdi.
Bulaqların bir səmtədir axarı,
“Salvartı”nın xoş görünür baxarı.
Biçənəkdən at səyirdib yuxarı,
Yalmanına yata-yata gəlmişəm, Mərcan gözlü Batabata gəlmişəm.
Dağ cığırı, hər tərəfin duman, çən,
Boz qayadan cüyür ürkdü qəflətən,
Tüfəngini sinəm üstə basıb mən, Arxasınca ata-ata gəlmişəm, Mərcan gözlü Batabata gəlmişəm.
Vüqarlıdır zirvələrin, daşların,
Üzü gülür qayaların, daşların,
Mən İslamam, öz səsimi quşların Nəğməsinə qata-qata gəlmişəm, Mərcan gözlü Batabata gəlmişəm.
İslam Səfərli ədəbiyyat tariximizdə həm də bir dramaturq kimi anılır. Bəlkə də çox şair və nasir dram əsəriylə tanınmır, onları ancaq şair və nasir kimi yad edirlər. Lakin İslam Səfərlinin elə bircə “Göz həkimi” pyesi kifayətdir deyək ki, o, həm də dramaturq kimi yaşayacaq. Bu əsər əllinci illərin ortalarında qələmə alınmışdı və səhnəyə vəsiqə alandan sonra uzun müddət bizim teatrların repertuarında özünə yer tutdu. “Göz həkimi” pyesi göstərdi ki, İslam Səfərli – lirik duyğular şairi həm də həyatda, onu əhatə edən mühitdə baş verən hadisələrə dramatik məqamlardan da yanaşa bilir.
İslam Səfərli həyatdan çox erkən getdi. Amma bu işıqlı dünyada öz izini qoydu – bir şair kimi də, insan kimi də. Onun bu misraları bir daha təsdiq edir ki, şairlər ölmür, onların ölümü cismanidir, mənəvi həyatlarısa həmişə davam edir:
Günlər keçir birəm-birəm, Bir uğurlu yol gedirəm.
Yurdumuzu vəsf edirəm
Əldə qələm, dizdə varaq, Mənə qalan bu olacaq.
Vaqif Yusifli